İnsan, doğası gereği yalnız yaşayabilen bir varlık değildir. İlk toplumsal bağlar bir tercih değil, hayatta kalmanın zorunluluğuydu. İnsanlar birlikte üretti, birlikte tüketti, tehlikeleri birlikte göğüsledi. Henüz mülkiyetin, sınıfsal ayrımların ve iktidarın belirleyici olmadığı bu ortak yaşam, insanlığın en eski toplumsal hafızasını oluşturdu.
Zamanla üretim araçları gelişti, ihtiyaçların ötesinde üretim ortaya çıktı. Fakat insanlığın bu gelişimi, beraberinde yeni eşitsizlikleri de getirdi. Paylaşımın yerini sahiplenme, ortaklığın yerini mülkiyet, eşitliğin yerini hiyerarşi almaya başladı. Toplum büyüdü ama insanın birbirine duyduğu ihtiyaç azalmadı; yalnızca bu ihtiyacın üzerine egemenlik ilişkileri kuruldu.
Belki de tarihin en büyük çelişkisi burada başladı: İnsan, birlikte yaşamak için toplumsallaştı; fakat zamanla kendi yarattığı düzenin içinde özgürlüğünü kaybetti.
Tarihi yalnızca sınıfların mücadelesi üzerinden okumak, bu büyük hikâyenin bir bölümünü görmektir. Çünkü tarih, aynı zamanda toplumun kendi iradesini koruma çabasıyla devletin merkezileşen gücü arasındaki gerilimin hikâyesidir. Bir tarafta ortak yaşam, dayanışma ve kolektif irade; diğer tarafta mülkiyet, iktidar ve itaat vardır. Bu iki anlayış arasındaki mücadele, insanlığın toplumsal serüvenini anlamak açısından önemli bir anahtardır.
Sosyalizmin geçmiş deneyimleri de bu çelişkiden bağımsız değerlendirilemez. Eşitlik iddiasıyla kurulan bir düzen, zamanla toplumu karar mekanizmalarının dışına itmiş, özgürleştirmeyi hedeflediği insanı bürokrasinin karşısında edilgenleştirmiştir. Devlet adına konuşan bir yönetim, toplumun yerine karar vermeye başladığında eşitlik düşüncesi de kendi anlamından uzaklaşmıştır. Demek ki yalnızca mülkiyeti değiştirmek yetmez; iktidar anlayışını, yönetme biçimini ve insanın yaşamla kurduğu ilişkiyi de değiştirmek gerekir.
Bugün sosyalizmi yeniden tartışmanın anlamı da burada yatıyor. Geçmişin deneyimlerini kutsamak ya da bütünüyle reddetmek yerine, onların başarılarını ve çıkmazlarını doğru okumak gerekiyor. Çünkü bir sistemin adının sosyalist olması, onun kendiliğinden özgürlükçü ve eşitlikçi olduğu anlamına gelmez. Toplumun söz hakkı yoksa, kararlar dar bir çevrede alınıyorsa, ortak yaşamın yerini bürokratik denetim almışsa orada yeniden düşünülmesi gereken ciddi bir sorun vardır.
Bugünün asıl meselesi, sosyalizmi geçmişin kalıpları içinde yeniden üretmek değil, onu demokrasi, özgürlük ve ortak yaşam temelinde yeniden inşa etmektir. Bunun yolu büyük söylemlerden önce hayatın içinden geçer: Kooperatiflerden, yerel meclislerden, ortak üretimden, dayanışmadan ve halkın kendi geleceği hakkında karar verebilmesinden…
Çünkü komün, yalnızca ekonomik bir paylaşım modeli değildir. İnsanın başkasının iradesine mahkûm olmadan yaşayabilme, emeğine sahip çıkabilme ve toplumsal geleceğin öznesi olabilme arayışıdır. Demokrasi bu arayışın zemini, özgürlük ise ulaşmak istediği ufuktur.
Ancak hiçbir yeni toplum, eski insan ilişkileriyle kurulamaz. Zihniyet değişmeden kurumlar, yaşam değişmeden sistemler dönüşmez. Eşitliği savunup ayrıcalık arayan, özgürlüğü anlatıp başkasının iradesini tanımayan bir anlayışla yeni bir hayat inşa edilemez. Toplumsal dönüşüm, yalnızca başkalarından beklenen bir değişim değil, insanın önce kendisiyle yüzleşmesini gerektiren uzun bir yolculuktur.
Belki de bugün kendimize sormamız gereken en temel soru şudur: Nasıl bir devlet kuracağımızdan önce, nasıl bir toplumda ve nasıl bir insan olarak yaşamak istiyoruz?
Çünkü gerçek değişim, iktidarın el değiştirmesiyle değil, insanın kendi yaşamı üzerindeki söz hakkını yeniden kazanmasıyla başlar. Tarihin bize bıraktığı en büyük ders de belki budur: Toplum, kendi iradesini kaybettiğinde en büyük kazanımlarını bile yitirebilir. Özgür bir gelecek ise ancak insanın yeniden ortak yaşamın öznesi hâline gelmesiyle mümkün olabilir.
Next