Yas tutmak bir çaresizlik midir? Kaybedilene boyun eğmek, geçmişin gölgesinde yaşamaya mahkûm olmak mıdır? Yoksa yas, yitip gideni unutturmamak için verilen sessiz ama inatçı bir mücadele midir?

Belki de insan, yalnızca kaybettiklerine değil, o kayıplarla birlikte kendisinden kopup giden değerlere de yas tutar. Çünkü bazı özlemler bir insana, bir mekâna ya da bir döneme duyulan hasretten ibaret değildir; bir yaşam biçiminin, bir insanlık anlayışının ve ortak bir ruhun yitirilmesine duyulan derin sızıdır.

O da tam olarak böyle bir yasın içindeydi. Özlediği yalnızca geçmiş değildi; geçmişin içinde var olmuş insanı, dayanışmayı, sahiciliği ve kolektif aklın yarattığı o eşsiz yaşam kültürünü arıyordu.

Bir zamanlar hayat, birbirinin önüne geçmekten değil, birbirinin eksiğini tamamlamaktan anlam bulurdu. İnsanlar kendilerini dünyanın merkezine koymaz, birlikte var olmanın değerini bilirlerdi. Kimsenin diğerinin yarasını derinleştirmeye ihtiyacı yoktu. Aksine, en ağır acının ortasında bile bir başkasının elini tutabilmek, insan olmanın en yalın ifadesiydi.

O zamanın insanları kusursuz değildi elbette. İnançları, düşünceleri, idealleri tartışılabilir; eksikleri ve yanılgıları eleştirilebilirdi. Fakat onların hayatında insan, herhangi bir teorinin, makamın ya da örgütsel yapının gölgesinde değildi. İdealler, insanı büyütmek ve özgürleştirmek içindi. Birbirinin yaşamına dokunabilen, sınıfsal ve toplumsal konumları bir kenara bırakıp aynı sofrada buluşabilen, omuz omuza yürüyebilen insanlardı onlar.

Onu hayata bağlayan da buydu: Mütevazı insanların büyük yüreği, dayanışmanın sıcaklığı ve birlikte düşünmenin yarattığı kolektif bilgelik…

Bir de kendilerini hiçbir zaman alacaklı görmeyen, aksine yaşadıkları hayata ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluk duyan o insanlar vardı. Bedenleri yorulsa, umutları sınansa bile yüzlerini geleceğe dönmekten vazgeçmezlerdi. Zamanın ruhunu anlamaya çalışır, onunla kavga etmek yerine değişimin ihtiyaçlarını kavramaya uğraşırlardı. Çünkü bilgelik, yalnızca ne düşündüğünü bilmek değil, yaşanan zamanın neye ihtiyaç duyduğunu da görebilmekti.

Ve o, bu ruhu sevmişti.

Şimdi ise başka bir zamanın içindeydi. Birlikte yaşamanın yerini bireysel çıkarların, dayanışmanın yerini rekabetin, mütevazılığın yerini görünür olma arzusunun aldığı bir zaman… İnsanların birbirinin dünyasına girmek yerine birbirini yargıladığı; zaafların anlaşılmak için değil, hesaplaşmalarda kullanılmak üzere biriktirildiği bir iklim…

Kendini hep haklı görenler, her şeyi bildiğini düşünenler, ezberlerini bilgelik sananlar çoğalmıştı. Kolektif aklın yerini kişisel iktidar arayışları, sorumluluk duygusunun yerini beklentiler, yoldaşlığın yerini ilişkilerden çıkar sağlama alışkanlığı almıştı. Bir zamanlar kendisini borçlu hissedenlerin dünyasında şimdi herkesin bir alacağı vardı.

İşte asıl kayıp buydu!

Çünkü zaman yalnızca takvim yapraklarının değişmesiyle eskimez; onu var eden değerler aşındığında da ruhunu kaybeder. İnsan, kendi elleriyle yarattığı ortak yaşam kültürüne yabancılaştığında, geçmişin güzel hatıraları birer anıya dönüşmekle kalmaz, bugünün yoksunluğunu da yüzüne vurur.

O yüzden özlemi dinmedi, arayışı bitmedi. Bazen kendine kızdı, bazen zamana seslendi. Keşke saatin akrebiyle yelkovanı geri döndürebilse, o günlerin sesini, sıcaklığını, insanlarını yeniden çağırabilseydi. Ama biliyordu: Zaman geri gelmezdi. İnsanlar da…

Yaşar Kemal’in o iç burkan sözü düştü aklına:

“O iyi insanlar o güzel atlara binip çekip gittiler…”

Evet, bazı insanlar giderken yalnızca kendilerini götürmezler; arkalarında bir yaşam anlayışının boşluğunu bırakırlar. Gidenin ardından duyulan acı da biraz bundandır. Çünkü kaybedilen, yalnızca bir kuşak değil, insanın insana karşı taşıdığı sorumluluğun, dürüstlüğün ve mertliğin gündelik hayattaki karşılığıdır.

Sonra Neşet Ertaş’ın yanık sesi duyuldu uzaklardan. Bir türküde dile gelen o bitmeyen arayış, onun içinde başka bir anlam kazandı:

“Gönlüm hep seni arıyor, neredesin sen…”

Artık aradığı bir sevgili değildi. Bir zamanın ruhuydu; birlikte üretmenin, paylaşmanın, birbirini büyütmenin ve insanı her şeyin önünde tutmanın ruhu…

Gönlüm seni arıyor ey kolektif akıl, ey ortak bilgelik! Neredesin sen?

Belki de bütün bu yasın içinde saklı olan asıl gerçek şuydu: Geçmişi özlemek, geçmişe teslim olmak değildir. Onu mümkün kılan insani değerleri bugüne taşıma iradesidir. Yas, unutmaya karşı hafızayı; yozlaşmaya karşı vicdanı; yalnızlaşmaya karşı dayanışmayı diri tutma çabasıdır.

Çünkü o biliyordu: Aradığı zaman, geçmişin tozlu sayfalarında yeniden bulunmayacaktı. O zamanın ruhu, ancak birbirini tüketmek yerine birbirine omuz veren insanların ellerinde yeniden hayat bulabilirdi.

Ve belki de insanın en büyük umudu, tam da budur: Kaybettiği güzel bir zamanı geri getiremese bile, o zamanın değerlerini yeniden yaratabilecek insanlarla karşılaşma ihtimalinden vazgeçmemek.

Çünkü bazı yaslar bitmez; insanı aramaya, hatırlamaya ve yeniden kurmaya çağırır.