Basak köyündeki Mor Aday Kilise’nin herhangi bir kitabesi bulunmadığından dolayı inşa tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak bazı kaynaklarda Manastırın V. Yüzyılda kurulduğu belirtilmektedir.
Mor Aday Kilisesi, İdil İlçe merkezine 21 km. uzaklıkta İdil-Midyat yolu üzerinde bulunan Basak köyündedir. Basak köyü Öğündük Köyü’nün yaklaşık olarak 4.5 km. kuzeyinde yer almaktadır. Eski bir Süryani yerleşimi olan başak köyü 19. Yüzyılın sonlarında terkedilmiştir. Köy Süryaniler tarafından terkedildikten sonra Mor Aday Kilisesi bir dönem eve dönüştürülüp bazı ilave ve değişikliklere uğramıştır (1).
İki katlı bir yapıda olan Mor Aday Kilise, bölgede en yaygın şekilde uygulanan parokial plan tipinde olup doğu batı yönünde dikdörtgen planlı ve 13.26x20.20 m. ölçülerinde narteks, naos ve mezbah bölümlerinden oluşmaktadır (2). Güneydoğusunda üst kata çıkan merdivenler vardır Asıl ibadet mekânı olan naos, doğu-batı yönünde dikdörtgen planlı, 5. 10x12.67 m ölçülerindedir Üzeri aynı yönde beşik tonozla örtülüdür. Günümüzde üst örtü yıkıktır. İç mekân son dönemde ikiye ayrılmıştır. Yanlardan duvarlarla daraltılmış daha küçük beşik tonozla örtülmüş ve önden iki sivri kemerle bölünmüştür. Asıl iç mekânda yan duvarlar, peş peşe karşılıklı sıralanan dörder girintiyle hareketlendirilmiştir (3).
Doğu ucundaki apsis, naostan daha yüksek ve yarım daire planlı olup önü yarım duvarla kapatılmıştır. Güneyindeki mezbah kuzey-güney yönünde beşik tonoz ile örtülüdür. Doğu ve batı duvarlara karşılıklı ikişer girinti açılmıştır. İkinci kat üç mekânla oluşturulmuştur. Güneyde boydan boya uzanan mekânın batısı üç kollu bir düzenleme göstermektedir. Doğuda da iki oda sıralanmaktadır. Üzerleri çapraz ve beşik tonoz örtülü olup üst örtü büyük ölçüde yıkılmış vaziyettedir (4).
Kilisenin güneybatısına iki mekân daha eklenmiştir. Birincisi iki katlı, ikincisi ise tek katlıdır. Üzerleri beşik tonoz örtülü küçük ölçekli mekânlardır. Ayrıca kuzeydoğu, kuzeybatı, güneybatı ve kuzey cephe ortasına eklenen silindirik kuleler yapının görünüşünü etkilemiştir. Bu kuleler aşağıdan yukarıya doğru daralmaktadır. Dış cepheler taş örgülü ve düzgün yapıdadır (5).
Lahdo İshak, İdildeki Süryani Kiliseleri adlı eserinde Basaq köyünde inşa edilen Mor Aday Kilise’nin inşa tarihine dair bir bilgi vermemekle beraber özetle şunları söylemektedir.
Basaq köyünde inşa edilen Mor Aday Kilise, Bazabdi halkını Hristiyanlaştırmadaki gayretlerinden dolayı bölgeye gelen yetmiş iki misyonerden biri olan Aziz Mor Aday adına inşa edildiğini ifade etmektedir. Bu Aziz Mor Aday, bölgeye gelmeden önce hastalanan Rıha (Urfa) kralının yakalandığı amansız bir hastalıktan iyileştirdikten sonra bölgeye misyoner olarak gönderildiği belirtilmektedir. Ardından Bazabdi (İdil), iki nehir arası (Mezopotamya), Amid, (Diyarbekir), Arzun, Hadyab (Erbil) ve İran gibi memleketleri dolaşır. Daha sonra Edessa' nın (Urfa) ilk piskoposu olmak için Urfa’ ya döner ve orada ölür. Naaş’ının Kral Mezarlığı'na gömüldüğünü ve bölgede Mor Aday adına inşa edilmiş birçok manastır ve kilisenin inşa edildiğini söylemektedir (6).
Kilise, doğal ve kültürel varlıkları koruma envanteri kültür varlıkları ve müzeler genel müdürlüğü’ nün 02.11.2002 tarih ve 3037 sayılı kararı ile tescilli kiliseler arasında yer almaktadır (7).
Günümüzde Şırnak’ın İdil ilçesine bağlı Basak köyünde bulunan bu tarihi yapı, zamana ve doğanın çetin şartlarına karşı direnemeyerek çok ciddi bir yapısal bozulma süreciyle karşı karşıya kalmıştır. Adeta geçmişin köklerini somutlaştıran bu ve bunun gibi kültürel yapıların korumasız bırakılıp kaderine terk edilmesi, bölge halkı ve kültür mirası bilincine sahip vatandaşların nezdinde derin bir üzüntü ve tepkiyle karşılandığını yaptığımız saha araştırmasında gözlemledik
Yerel paydaşlar ve bölge halkı, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına çağrıda bulunarak bir restorasyon sürecinin başlatılmasını ivedilikle talep etmektedirler.
Bölge Sakinleri, bu tarihi kilisenin aslına uygun olarak restore edilerek inanç ve kültür turizmine kazandırılması halinde, İdil ve çevresinin sosyo-kültürel dinamiklerine pozitif bir ivme kazandırılacağı görüşünde hemfikirdirler. Bu yapının turizm destinasyonlarına entegre edilmesi neticesinde, hem mikro düzeyde ilçe ekonomisine hem de makro düzeyde bölge ekonomisine katma değer sağlayacağından kuşku yoktur. Bölge sakinlerinin ortak arzusu, bu eşsiz kültürel mirasın yok olmadan gerekli çalışmaların başlatılarak gelecek nesillere aktarılması ve bölgenin kalkınmasında öncü bir enstrüman olarak değerlendirilmesi önem arz etmektedir.
Şırnak’ın İdil İlçesi Basak Köyünde Yer Alan Tarihi Kilise Restorasyon ve Turizme Kazandırılma Sürecini Bekliyor!!!
Kaynakça
[1] Şan, Hüseyin, Şırnak İdil’deki Hıristiyan Dini Mimarisi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Tezi, Van 2018, s. 29.
2 Şırnak Valiliği, Şırnak Kültür Envanteri, Ankara 2010 s. 310.
3 Mehmet Top, Erkan Koç ve Hatice İslamoğlu, Hakkâri ve Şırnak İlleri ve İlçeleri Yüzey Araştırması 2004, 23. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2. Cilt. Antalya 2005, s. 230.
4 Top, Koç ve İslamoğlu, s. 230.
5 Top, Koç ve İslamoğlu, s. 230.
6 Lahdo İshak, İdildeki Süryani Kiliseleri, Halep Süryani Kütüphanesi Yayınları, Halep 2004 s. 114-115.
7 Şırnak Valiliği, Şırnak Kültür Envanteri, Ankara 2010 s. 310.
