Milattan Sonra 11 Mayıs 379 tarihinde bir cuma günü gerçekleşen bu hadise’nin kahramanlarının on iki yaşında oldukları ifade edilmektedir. Malum hadisenin gerçekleştiği tarihin kimi kaynaklarda Milattan Sonra 11 Mayıs 388 tarihinde vuku bulduğu(1) kimi kaynaklarda ise 379’ dan önce yaşandığı(2) yazılmaktadır.
Şehadetlerinden sonra Hedil köylüleri gelip Şehitlerin naaşlarını toplayıp, Mor Lungino ve Mort Şuşan’ ın cesedini, Mor Lungino’nun yaşamış olduğu kayalıkların hemen yanında gömdüler. Mor Basus’ un cenazesini ise, dağın tepesindeki bir yerde defnettiler.
Şehadetlerinden sonra, Hedil (Kayı) Köyü'ün sakinleri Mor Bosus'un Aziz şehidin adına naaşının bulunduğu yere bir manastır inşa ettiler. İnşa edilen manastır, rahiplerle doldu ve bölgenin bereketine vesile olduğu aktarılır. Mor Basus ve kız kardeşi Mort Şuşan Manastır'ı, Tûrabdîn’ deki Beth Zabday (İdil) ve Midın sınırları içerisindeki Cehennem Deresi'nin üstünde, Hedil Köyü tarafında ve Kafşınne /Kfarşeno köyü (Kayalı) karşısında bulunmaktadır.
Ayrıca Hedil’ de Süryanilerce ziyaret edilen, Mors Bosus ve Mort Şuşan Manastırının kuzeyinde bulunan, yaklaşık bir km. kadar Manastıra uzak bir mesafede olan ve adına “Deviya Fadıla” dedikleri Kutsal Meşe ağacının ilginç mi ilginç bir hikâyesinin olduğunu öğreniyoruz. Denilir ki; Mor Bosus’ un babası Abuzard, oğluna ilkin bugünkü “Deviya Fadıla” dedikleri yerde yetişir ve onu öldürmek için kılıçla bir hamle yapar. Babasının hamlesine karşı savunma amaçlı Mor Bosus çaresiz bir şekilde ellerini kullanır ve yaralanır. Mor Bosus’ un kanının aktığı ilk yer olan ve bugün de Deviya Fadıla dedikleri yere kandamlaları adedince Meşe ağacının bittiği ifade edilir(3). İlginçtir bu ağacın aynı kalınlıkta yanyana elli tane gövdesi ve aynı boyda dalları bulunmaktadır. Adeta bir bahçıvan tarafından traş edilmiş bir görünüme sahip olduğunu söyleyebiliriz. Deviya Fadılan’ın o günden beri kendisini yenileyen bir ağaç olduğu ve bölge halkı tarafından da kutsallığının bilindiği ve dolasıyla hiç kimse tarafından zarar verilmediği ifade edilmektedir.
Milattan Sonra IV. Yüzyılın başlarında Bizans İmparatoru Constantin’in Hıristiyanlığa uygulanan baskıları ortadan kaldırması ve bu yeni inancın devletin resmi dini haline getirmesiyle pek çok kişi Hıristiyanlığın kendilerine sunmuş olduğu inanç esaslarını kabul etmiş ve bunun sonucunda Bizans’ta bu yeni inancın pratiklerini ifa etme amacına yönelik olarak mabet yapımı hızlanmıştı(4). Ancak “Doğudaki durum ise yeni iba¬det yerleri yapma girişimleri, Batı’dan farklı olarak gelişmiştir. Dördüncü yüzyıl başlarında bu inanç sahiplerinden bazıları, dünyevi otoriteyi tanımak istemeyişlerinden çöllük, dağlık gibi ıssız yerlere çekilerek, semavi otoriteye bağlanmayı tercih etmeye başlamışlardı. Böylece Suriye ve Mı¬sır çöllerinde, Sina Yarımadasında, Kapadokya’da, Güneydoğu Anadolu’da Tûrabdîn bölgesinde manastırlar inşa edilmeye başlanır. Süryani geleneğine göre ise, dinsel mekânlar anlamında, manastırlara özgü yaşam sistemini Mezopo¬tamya’ya, özellikle de, Tûrabdîn bölgesine gelmesinde, Keşiş Mor Evgin (Eugnios)’in öncülüğünde, yetmiş öğrencisiyle birlikte başlamış olduğu kabul edilir”(5).
Araştırmalardan anlaşın o ki IV. Yüzyılın başlarında yapımları hızlanan Manastırların arasında 388 de yapılan Mor Basus ve Mort Şuşan Manastırının da olduğu anlaşılmaktadır.
Mor Basus-Mort Şuşan Manastırı en son 2017 de restorasyonu yapıldı. Manastır şuan aktif bir durumdadır. Manastırda Fadi Georges adında bir rahip adayı bulunmaktadır.
Kaynakça
1. Lahdo İshak, İdildeki Süryani Kiliseleri, Halep Süryani Kütüphanesi Yayınları, Halep 2004 s. 85.
2. Maarat Sidna Süryani kilisesi matranı Rahip Revciye Yusuf Ehres, Antakya Süryani Ortodoks Kilisesinde İsa Mesih Bayramı Ve Azizleri Anma Takvimi, Antakya Süryani Ortodoks patriği Araştırmaları Yayınları, Dımeşk 2015, s. 109.
3. Fadi Georges, Mor Bosus ve Mort Şuşan Manastırının Rahip Adayı.
4. Levent Öztürk, İslam Toplumunda Hıristiyanlar, Ensar Yayınları, İstanbul 2012, s. 58-59.
5. Bkz. Mehmet Şimşek http://www.deyrulzafaran.org/turkce/detay.asp?id=148&kategori=MAKALELER (Erişim tarihi: Eylül 2023)
