Next
İdil ilçe merkezinde yer alan önemli tarihi yapılarından biri Azech tapınağıdır. İdil'deki tapınağın tarihine dair kesin ve somut bir veri bulunmamakla birlikte, saha çalışması sırasında iletişim kurduğumuz Abut Bayındır, Meryem Ana Kilisesi’nin yukarısındaki sokakta yer alan bu tapınakla ilgili şu bilgileri paylaştı:
Tapınak, Deyrul Zafaran’daki Bael adı verilen güneş tapınağına benzer bir yapıya sahip olduğunu ve 1997 yılında harabe vaziyetteki tapınağın duvarında yer alan bir açıklıktan içeri girerek birkaç fotoğraf çektiğini ve elde ettiği fotoğraflardan birinde, yapının kuzey iç duvarın da Aramî üslubunu temsil eden taş bir figürün varlığını tespit ettiğini ifade etmiştir.
Bayındır’ın aktardığına göre, tapınağın adı Lezec ya da Ezinc olarak bilinmektedir. Hemen yukarısında, dönemin kralına ait olduğu düşünülen Qasır ıl Dugug adlı bir yapı yer almakta, tapınağın batısında ise geçmişte bir değirmenin üst taşı bulunmaktaydı. Bölge, bol kaynak suyuna sahip olduğu için oldukça verimli bir yer olarak tanımlanmaktadır.
Tarih boyunca, Azech (Bethzabday) yani günümüz İdil ilçesi, çoğu zaman savaşların merkezinde yer almış bereketli bir yerleşim yeridir. Gelen kavimler, savaşlarla bölgeyi tahrip etmiş, yerli halkı ise Tur Abdin ve Botan Dağları’na sürgün etmiştir. Ancak zamanla, bu halk bölgeye geri dönerek yerleşimlerini yeniden inşa etmiştir. Bu tarihi olaylar nesilden nesile sözlü olarak aktarılmıştır.
İdil’deki tapınağa dair görüştüğümüz Seyde Gösteriş ise yapı hakkında şu bilgileri aktardı: Meryem Ana Kilisesi’nin yaklaşık 10 metre kuzeyinde bulunan bu yapının, 5000 yıllık bir güneş tapınağı olduğu düşünülmektedir. Tapınağın bir zamanlar güneş ışığının içeri girdiği küçük bir penceresi vardı. İç duvarlarda güneş figürleri bulunmaktaydı, ancak bugün bu figürlerden herhangi bir iz kalmamıştır. Gösteriş’e göre, sabah güneşin ilk ışıklarıyla başlayıp güneş battığında sona eren ibadetler burada gerçekleştirilirdi. Güneşe tapan insanlar, bu pencerenin hemen sağında bulunan sunağa kurbanlarını sunarlardı. Tapınak, dayanıklı siyah bazalt taşlarından inşa edilmiştir ve bu nedenle duvarları hala ayaktadır. Ancak damı toprakla, iç sıvası ise kille yapılmış olduğundan zamanla aşınmış ve figürler yağmurun etkisiyle yok olmuştur. Ayrıca, zaman içinde yapılan inşaatlar ve çevre düzenlemeleri sırasında yapı bir çöplük alanı gibi kullanılmış, bu durum da tarihi yapıya ciddi zarar vermiştir. Bu nedenle tapınağın tarihi dokusundan geriye çok az şey kalmıştır.
Saha araştırmasında elde ettiğimiz verilerde tapınağın farklı tarihlerde çok amaçlı kullanıldığı bilgisine ulaştık. Örneğin tapınağın, Süryani Kilise Cemaati tarafından uzun yıllar boyunca levazım deposu olarak kullanılmış; ardından kimsesiz, dul ve bakıma muhtaç yaşlı kadınlar için bir darülaceze (huzurevi) işlevi görmüştür. Tapınak, 1942-1947 yılları arasında askeri levazım deposuna dönüştürülmüşse de bu dönemin akabinde yeniden huzurevi olarak hizmet vermeye devam etmiştir. 1970’lerin ortalarında, 'Lezec' olarak anılan bu mabette ikamet eden dul Hatun Muradke’nin ölümünden sonra yapı tamamen boş bırakılarak bakımsızlığa terk edilmiştir. Yüzyıllar boyunca imparatorlara, krallara, askeri birliklere ve sivil topluluklara ev sahipliği yapan bu tarihi yapı; çatısından tellalların fermanlar ilan ettiği bir toplumsal merkez işlevi gören adeta bir şato iken, günümüzde ne yazık ki harabeye dönmüş durumdadır. Kültürel mirasımızın önemli bir parçası olan bu tarihi yapının mevcut metruk hali, koruma ve restorasyon bilincine sahip duyarlı araştırmacıların ve yetkililerin ilgisini beklemektedir.
Hülasa Asur döneminden kaldığına inanılan bu tapınağın günümüzdeki kiliselerin işlevini gördüğü ifade edilmektedir. Bu yapının hem tarihine dair hem de işlevi hakkındaki nihai değerlendirmelerin, uzman arkeologlarca yürütülecek sistemli kazı ve belgeleme çalışmaları neticesinde netlik kazanacağını vurgulamak gerekir. Saha çalışmasından elde ettiğimiz mevcut bulgular ön bir değerlendirme niteliğinde olup, süreçlerinin ardından.
hazırlanacak bilimsel raporlar ışığında, yapıya dair çok daha net ve kanıta dayalı bilgilere 
ulaşılması mümkün olacaktır
Kaynak Abut Bayındır
Kaynak İbrahim Konutgan
Kaynak İbrahim Konutgan
Kaynak İbrahim Konutgan
