İnsanlığın en eski hikâyelerinden biri, aslında bugün hâlâ çözemediğimiz bir sorunun etrafında şekillenir: Başkasının başına gelenlerden ne kadar sorumluyuz?

Kabil ile Habil’in hikâyesi yalnızca iki kardeş arasında yaşanan ilk cinayeti anlatmaz. Aynı zamanda insanın, kendi dışındaki bir hayat karşısında sorumluluktan kaçışının da başlangıcını simgeler. Kabil, kardeşini öldürdükten sonra kendisine yöneltilen soruya, “Ben kardeşimin bekçisi miyim?” diye karşılık verir.

Bu cümle, insanlık tarihinin en eski kayıtsızlık biçimlerinden biridir. Çünkü burada yalnızca bir cinayetin inkârı değil, başkasının varlığını kendi sorumluluk alanının dışında tutma çabası vardır.

Oysa insan olmanın en temel koşullarından biri, kendinden ibaret olmadığını kabul etmektir.

Emmanuel Levinas’ın düşüncesinde ötekinin varlığı, insanın ahlaki sorumluluğunu başlatır. Zygmunt Bauman da modern toplumun giderek bireyselleşen yapısını ele alırken bu sorumluluğun nasıl aşındığına dikkat çeker. İnsanlar arasındaki bağlar çıkar ilişkilerine indirgendiğinde dayanışma da geçicileşir. Bir başkasına sahip çıkmak, ancak bundan bir kazanç elde edildiği sürece anlamlı görülmeye başlanır.

Tam da burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir insanın hakkını savunmak için ondan fayda sağlamamız mı gerekir? Bir toplumun acısını anlamak için o acının bize dokunmasını mı beklemeliyiz?

Eğer cevabımız evetse, ortada ahlaktan çok hesap vardır.

Toplumları bir arada tutan şey, herkesin aynı düşünmesi ya da aynı kimliği taşıması değildir. Asıl mesele, farklılıkların bir tehdit olarak görülmediği, herkesin kendi varlığıyla eşit kabul edildiği bir ortak yaşam kültürü oluşturabilmektir.

Bu açıdan Türkiye’de yıllardır kullanılan Türk-Kürt kardeşliği söylemini yeniden düşünmek gerekiyor.

Kardeşlik, yalnızca ortak bir geçmişe gönderme yapmakla kurulamaz. Geçmişten söz ederken bugünün eşitsizliklerini görmezden gelmek, ortak geleceğe dair güven oluşturmaz. Birlikte yaşama iradesi, ancak herkesin kendi kimliğiyle, diliyle, hafızasıyla ve iradesiyle var olabildiği bir zeminde anlam kazanır.

Bir halkın anadilini talep etmesi, kimliğinin tanınmasını istemesi ya da kendi yerel yöneticilerini seçme hakkını savunması, başka bir halkın varlığına yönelmiş bir tehdit değildir. Bunlar eşit yurttaşlığın ve demokratik yaşamın temel meseleleridir.

Kardeşlik söylemi bu talepleri bastırmanın gerekçesine dönüştüğünde, kendi anlamını da kaybeder. Çünkü kardeşlik, birinin diğerine ne kadar sabredeceğini belirlediği bir ilişki değil; herkesin birbirinin haklarına saygı duyduğu bir ortaklık biçimidir.

Bugün barış üzerine konuşurken de bu ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor.

Ekonomik beklentiler, bölgesel gelişmeler, güvenlik kaygıları ve uluslararası dengeler elbette siyasetin gerçekleridir. Ancak barışın ahlaki gerekçesi bunlardan daha büyüktür. İnsanların ölmemesi, çocukların korkuyla büyümemesi, annelerin evlat acısıyla yaşamaması ve hiçbir insanın kimliği nedeniyle dışlanmaması için barışı savunmak gerekir.

Barış, koşullar uygun olduğu için tercih edilen geçici bir siyaset değil, insan hayatına duyulan saygının doğal sonucudur.

Üstelik barışın yükümlülüğü yalnızca çatışmanın taraflarına ait değildir. Toplumun her kesimi, adaletsizlik karşısında nerede durduğuyla bu sürecin parçasıdır. Bir yerde seçilmiş irade yok sayılıyorsa, başka bir yerde ifade özgürlüğü daraltılıyorsa, bir insanın dili ve kimliği nedeniyle ayrımcılığa uğramasına sessiz kalınıyorsa orada ortak yaşamın zemini de aşınıyor demektir.

Çünkü adaletsizlik, sınır tanımayan bir alışkanlıktır. Bugün bir başkasının hakkını ortadan kaldıran anlayış, yarın kendi hakkını da tartışmaya açabilir.

Elbette devletin elindeki yetki ve imkânlar nedeniyle sorumluluğu daha büyüktür. Eşitlik, yalnızca yurttaşlardan birbirlerine anlayış göstermelerini beklemekle sağlanamaz. Hakların güvence altına alınması, hukukun herkese eşit uygulanması, demokratik temsilin korunması ve farklı kimliklerin anayasal güvenceye kavuşması gerekir.

Kimsenin hakkı bir lütuf, özgürlüğü bir müzakere hediyesi, anadili ise ertelenebilir bir talep olarak görülmemelidir.

Fakat bütün bunların yanında bir de insanın kendi vicdanıyla kurduğu ilişki var. Yasalar düzeni sağlayabilir, kurumlar hakları koruyabilir; ancak toplumsal barışın kalıcılığı insanların birbirlerinin acısını duyabilme yeteneğine de bağlıdır.

Belki de artık kendimize şu soruyu sormalıyız: Bir başkasının haksızlığa uğraması karşısında sessiz kalabiliyorsak, gerçekten nasıl bir ortak gelecekten söz ediyoruz?

Kabil’in sorusu hâlâ güncelliğini koruyor. Fakat bizim artık başka bir cümleye ihtiyacımız var.

Birbirimizin bekçisi olmak, birbirimizin hayatına hükmetmek değildir. Birbirimizin hakkını, onurunu ve özgürlüğünü koruyacak bir toplumsal sorumluluğu üstlenmektir.

Çünkü kardeşlik, aynı sofrada oturabilmekten önce, o sofrada herkesin eşit bir yere sahip olduğunu kabul etmektir.

Ve gerçek barış, birinin diğerine tahammül etmesiyle değil, hiç kimsenin diğerinden daha az insan sayılmadığı bir düzen kurulduğunda başlayacaktır.

İnsan, yalnızca kendi hayatından sorumlu değildir; başkasının hayatına değen sessizliğinden de sorumludur.