Hilal, 1973’ten itibaren belediyesi olacak kadar bir nüfusa sahip Qilaban’ın (Uludere) tarihî bir köyüdür. 1994’te tamamen boşaltıldıktan sonra 32 yıldır yeniden inşa olmadı. Aynı yıl aynı akıbeti yaşayan Mijîn (Akduman) köyü ise son yıllarda bir hareketlenme yaşıyor. Cizre, Silopi ve diğer yerlere göç eden Mijîn sakinleri özellikle yaz başlarında köye gelir ve köyde kalırlar.
İnsanlar, her ne kadar sebze-meyve ekimi, bağ-bahçe işleri için gelse de onları oraya çeken asıl motivasyon çocukluklarının, gençliklerinin geçtiği anılarla dolu tarihi köylerinde nostaljiye dönüştür. İnsan, göç ettiğinde geride sadece evini, bahçesini, köyünü bırakmaz aynı zamanda hiçbir zaman yarası kapanmayacak kendisinden bir parça da bırakır. İnsan, nereye giderse gitsin bu derin yara hep yanındadır ve daima onu doğduğu, büyüdüğü topraklara çağırır.
Hilal ve Mijîn sadece sahip olduğu doğal güzellikler ile öne çıkmaz aynı zamanda sahip oldukları derin tarihle öne çıkarlar. Her iki yerde yüzlerce yıkık, dökük evi gördüğünüzde elbette derin bir hüzne kapılırsınız. Hilal’de tarihi yüzlerce yıla dayanan değirmenlerin yanı sıra Doğu Hristiyanlığında önemli bir tarihe sahip olan kilise ve manastırlar da vardır. Sırtını kayalara dayayan sadece kiliseler değil aynı zamanda Hilal’in en eski mahallesi olan Gund Mahallesi’nde kayalarla iç içe olan eski evler de vardır. Hilal köyünün kurulduğu mahalle olan Gund, iç içe yapışık Kürt köy mimarisi şeklinde taş evlerden oluşurdu. Mahallede kökü yüzyıllara dayanan ve günümüzde bir kısmı ayakta kalan tarihi değirmen var. Baba tarafımdan kuşaklar boyu atalarımın yaşadığı Gund Mahallesi, en eski mahalle olması yönüyle Hilal’in diğer mahallerinden ayrılır. Günümüzde ise bu antik mimarili mahallede maalesef sadece yıkık duvarlar ve kalıntılar görürüz. Hilal’de sadece Müslüman Kürtler ve Keldanî Hristiyanlar yaşamadı. Tarihi Gund Mahallesinde üç kuşak öncesi dedeme kadar bazı Yahudî evler de vardı. Sözlü tarihle aktarılan bilgiye göre en az yedi ev bulunuyordu. Elimizde bu Yahudî nüfusun tam olarak ne zaman köyden ayrıldıkları olmasa da sözlü tarihle aktarılan bilgiler, 1948 yılında İsrail’in kurulması sonrası Cizre, Başkale ve bölgedeki diğer Yahudilerin İsrail’e göç etme sürecine denk geliyor. Hilal’de nüfusun artmasıyla birçok mahalle oluşmuş ve Uludere’nin en kalabalık yerleşim yerine dönüşmüştür. Hakkâri - Şırnak ana yolundan Hilal yoluna sapıldığında tarihin tanığı olan ve Mijîn’de doğan derenin oluşturduğu vadi tabanında ilerlendiğinde Hilal’in giriş mahallesi olan Zêrînê Mahallesi karşılar. Benim doğduğum ve çocukluğumun beş yılını geçirdiğim mahalle, ilk belediye binası ve son askeri karakola ev sahipliği yapar. Borîşaron (Şaron’un Geçidi), Dêre (tarihi Askop Kilisesinin olduğu mahalle) Dêrge ( Bölgemizde birçok yerde aynı isimle yer var) Nizêr ( Kürtçede dağın gölgesinde kalan, güneş vurmayan yer anlamında) Bongîhawo, Xeşon mahalleleri kalabalık köyü oluşturan diğer mahalle isimleridir.
Tarihi kiliseleri restorasyon bekleyen, bakımsız ve sahipsiz tarihi değirmenleri sahip çıkılmayı bekleyen ve bir gün baştan başa insanların yeniden yerleşmesini bekleyen bir yerleşim olan Hilal, yüzlerce taş evden ve yüzlerce yıllık bir tarihten sadece moloz taşları ve kalıntılar ile kalmayı hak etmiyor. Mijîn’de başlayan sahiplenme, yeniden yerleşme ve evlerin tekrar inşası Hilal ve diğer tüm boşaltılan köyler için emsal olmalıdır. Umarım Mijîn’de başlayan ata topraklarına dönüş hareketi sadece bir mevsimle sınırlı değil kalıcı yerleşime vesile olur.
